Een sluier los in de wind

sluier marokko reisverhaal

1. Een sluier los in de wind

Ze haalt haar handen even door een teiltje water op de grond, schudt ze af en komt –haar handen drogend aan haar schort- naar me toe. Ik sta aan het hek van haar erf en wil vragen waar de camping is, die we aangekondigd zagen op een kleurrijk bordje aan de kant van de weg.

Ze spreekt geen Frans en gebaart dat ik even moet wachten. Ze roept iets naar huis en vrij snel komen twee andere vrouwen aangelopen, allebei net zo traditioneel gekleed als zij. Lange gewaden, sluiers die alleen hun gezichten vrijlaten. Een van hen is niet alleen oogverblindend mooi, maar spreekt ook nog, naast Marokkaans, vloeiend Frans en Engels. Ze legt uit dat er geen camping is, maar dat we zonder problemen kunnen overnachten naast die moskee daar, vlakbij. Het is daar rustig, er is daar geen gevaar. Geen probleem. Pas de problème, no problem. Soyez tranquille.

Ik zie donderkoppen en zeg dat zulke wolken in Nederland onweer voorspellen.

We hebben het nog even over het weer, de hemel ziet er prachtig uit, maar ook ietwat dreigend met die wolken. Ik zie donderkoppen en zeg dat zulke wolken in Nederland onweer voorspellen. De vrouwen wuiven dat idee weg, nee, hier niet hoor, morgen misschien, nu niet.

Wij zijn er gerust op en rijden langzaam naar de moskee. Daar is net een man bezig zich te wassen voor het gebed, en nadat hij zijn kaftan weer heeft aangetrokken wuift hij ons weg. Hij vindt het geen goed plan. We rijden honderd meter verder en zoeken een plek waar we niemand in de weg zullen staan. Een afgesloten hek voor een terrein dat alleen wordt gebruikt door de bewakers van het stuwmeer en dat er nu verlaten uitziet.

In de verte loopt een kudde schapen, ze mogen gaan drinken. De herderin heeft het er druk mee, de kudde is heel groot. Ze zwaait even, maar voor praatjes heeft ze geen tijd.

Wij gaan eten koken, wijn drinken, en genieten van de dreigende luchten. We lopen naar het meer, zien de vredige kudde in de verte. Als we terug zijn komen er twee vrouwen en een jongen wat wandelen langs onze plek. Ze dralen een beetje, ze willen contact. We lopen op hen af en praten. Over de reden van hun bezoek aan deze plek, en die van ons. Zij kwamen helpen met verhuizen van de familie, wij om het land een beetje te leren kennen. Een van hen is onderwijzeres op het schooltje naast de moskee. Ze geeft Arabisch en Frans, de ander heeft gestudeerd in Parijs en werkt in een nabijgelegen stad. De jongen gaat op een school veel verderop. Hij zegt niet veel. Eigenlijk niks. Hij glimlacht alleen maar. Ik denk dat hij meegevraagd is door de vrouwen omdat zij niet zonder mannelijke escorte mogen wandelen.

Ze nodigen ons uit voor de thee. En we weten dat het niet kan, niet mag, niet hoort, een uitnodiging afslaan.

Toch doen we het.

Een van de vrouwen laat haar sluier los dansen in de wind, ze heeft hem afgedaan en toont zo haar vrijheid.

Met de meest vriendelijke woorden die we maar kunnen verzinnen. We zijn moe, een beetje gespannen, een lange reis gemaakt door de binnenlanden … Ze aanvaarden onze excuses en wandelen langzaam weer terug naar het huis naast de school. Een van de vrouwen laat haar sluier los dansen in de wind, ze heeft hem afgedaan en toont zo haar vrijheid. Hoog boven haar haren laat ze de sluier horizontaal wapperen. De wind trekt aan.

Als het bijna donker is komt er een man in een oude Dacia Logan langs. Hij stapt uit, zijn kaftan is van een zware kwaliteit en waait nauwelijks op. Hij vertelt ons dat hij verantwoordelijk is voor dit gebied, dat het er veilig is, maar je weet maar nooit. Onze veiligheid kan hij niet garanderen, en we mogen daar vannacht wel blijven, maar hij heeft “Rien vu, rien ecouté” (“niets gezien, niets gehoord”). Onwetend van ons verblijf rijdt hij terug naar het dorp verderop.

Dan breekt het onweer toch los. Nederlandse donderkoppen zijn precies zo voorspellend als Marokkaanse, dat weet ik nu. Flitsen boven de moskee, flitsen voor zover als we kunnen zien, lawaai van donderslagen. En intussen klinken er uit de luidsprekers van de moskee oproepen tot gebed. En loopt de kudde blatende schapen weer snel terug met hun haastige herderin.

Een kakofonie van geluiden. Van de onvermijdelijk striemende regen die volgt, vangen de moskee en wij slechts enkele druppels. De nacht is allengs geruisloos opgestegen vanuit de velden. We proberen te slapen.

De volgende ochtend zijn we niet beroofd.

De volgende ochtend zijn we niet beroofd, is de man die niets zag en niets hoorde in geen velden of wegen te bekennen, is de moskee niet getroffen door de bliksem, is de jongen met zijn familie weer terug naar huis, en krijgen we een herkansing voor de thee. En schijnt de zon weer volop.

We zien nieuwsgierige jongens en meisjes lopen naar het schooltje. Ook kleintjes, in hun eentje, met een rugzakje en een zonnehoedje. Ze zwaaien verlegen. Wij ook.

We brengen cadeautjes naar het huis vanwaar we toestemming kregen om in de buurt te overnachten. We verontschuldigen ons voor het afslaan van de uitnodiging de avond daarvoor. Om het huis te bereiken wordt de barricade weggehaald. Die is gemaakt van takken van Arganbomen, met lelijke stekels eraan, dor, droog en effectief.

We worden opnieuw op de thee gevraagd. We laten onze slippers achter bij de voordeur en maken kennis met onze buren-voor-een-nacht. In de woonkamer gemakkelijke banken tegen alle wanden, een lage tafel, waarop twee schalen koekjes staan uitgestald en waar even later door een van de vrouwen een blad met theeglazen en versgezette thee in een zilverkleurige elegante pot wordt neergezet. Ik mag inschenken. Dat doe ik gelukkig goed: van grote hoogte de glazen vullen, zodat er wat schuim ontstaat. Niet morsen. Op tijd ophouden met schenken.

We zien dat de scholieren zich verzamelen bij het schooltje. Ze krijgen vandaag Koran-les, vertelt onze gastheer. En als we weglopen voegt ook hij zich bij de leerlingen. Ik mag geen foto maken, jammer.

Dan blijkt dat er mensen met ezelskarren volgeladen met hooi te hebben gewacht op ons vertrek. Het hek kan pas open als wij daar ons kampementje opbreken.

We stonden dus wèl in de weg.

Salam aleikum!

1sluierindewindmoskee
Photo: Moskee, pawi, (c) 2015

2. Niks gedaan

De knappe jongeman in zijn smetteloze uniform zegt trots “Je n’ai rien fait, Madame” en hij herhaalt het nog eens: “Rien fait, Madame”. Hij heeft dus niets gedaan. Hij begeleidt de chaperon terug naar de auto, waar ik op hem ben blijven wachten. Ik heb gezien hoe de chaperon werd meegenomen naar een controlepost aan de overkant van de weg, waarna ze beiden lange tijd uit zicht bleven.

Er schiet van alles door me heen. Niets gedaan, wat bedoelt hij? Niet gemarteld, niet verkracht? Niet gearresteerd? Niet beschuldigd van omkoperij? Niet afgeperst? Niet beroofd?

“Elle ne parle pas Francais, la dame? “

Ik weet geen antwoord te bedenken. Moet ik hem bedanken, misschien? Fijn dat u niets gedaan heeft, hartelijk bedankt hoor? Hij merkt mijn zwijgende aarzeling op. “Elle ne parle pas Francais, la dame? ” Spreekt mevrouw geen Frans? vraagt hij aan de chaperon.

“Si” (toch wel) antwoord ik, en leg uit dat we ons al weken helemaal houden aan de verkeersregels in Marokko. De chaperon gebaart dat hij dat al goed heeft uitgelegd en dat we mogen doorreizen.

Bij elke grote stad in Marokko zijn er politiecontroles van zowel het binnenkomende als het uitgaande verkeer. De vierbaanswegen, twee banen heen en twee terug, worden daar versmald door pilonen en roodwitte linten. Aan beide kanten blijft er dan nog één rijstrook over, waarbij het verkeer wordt gemaand langzaam te rijden. Altijd zijn er borden die daarvoor waarschuwen: ralentir, controle, police, douane. Zowel in het Frans als in het Arabisch.

En iedereen die daar rijdt houdt zich aan de slow motion, ezelskarren, paard-en-wagens, vrachtwagens, taxi’s, en toeristen. Heel langzaam rijden en wachten of de agent van dienst een teken geeft dat je door mag rijden, of dat hij je even aan de kant laat gaan om de papieren te controleren.

Die controleposten zijn permanent, en zien er charmant uit door de grote parasols die daar bevestigd zijn voor de politieagenten. Daar kunnen ze op wacht staan, beschermd tegen de felle zon. Daar kunnen ze koffie drinken, bijkletsen, en als ze het nodig vinden mensen aanhouden. De charme van die plekken krijgt een serieuzer karakter als je de ketting van scherpe ijzeren punten ziet liggen op de afgezette rijbaan. Mocht je de controlepost snel willen passeren dan leggen zij je banden wel even plat.

Altijd is het goed gegaan, behalve deze ene keer, Hoewel er geen ander verkeer is, rijden we zoals we gewend zijn stapvoets verder, in de verwachting dat de agent ons door zal wuiven.

Maar nee.

Hij houdt ons aan en zegt dat we een stopbord hebben genegeerd. “Ignoré”. Papieren graag en komt u maar even mee … Het stopbord hebben we inderdaad niet gezien. Het lijkt ons ook overbodig. Het is de enige plaats in Marokko, waar na het bord “ralentir” ook een stopbord is neergezet. Nog steeds weet ik niet zeker of er wel zo’n stopbord stond. We reden net zo langzaam als altijd bij dit soort posten.

We weten dat we niet in discussie moeten gaan met de politie. Blijf nederig (maar niet te nederig), word niet boos, erger je niet. De politie houdt van onderdanigheid, wees onderdanig.

Geheel tegen zijn natuur in blijft de chaperon zich uitputten in excuses, dat het zo jammer is dat hij dat stopbord niet heeft gezien, het is vandaag een mooie dag, ook voor u toch? … de boete werd opgezocht in een groot boek met tabellen en cijfers … dat gaat 700 dirham kosten (ong 70 euro) …, het is zo’n mooie dag vandaag, en het is me duidelijk dat ik voortaan beter moet opletten op een stopbord, ik heb me al de hele reis goed gehouden aan alle verkeersregels … de boete zakt naar 300 dirham … het is me heel duidelijk dat ik stopborden niet mag negeren, het spijt me dat ik niet beter heb opgelet, wat is het vandaag toch een mooie dag … de boete zakt naar nul.

Dat bedoelde de agent dus met “rien fait”. Niet beboet.

Hij ziet mijn Marlboro’s liggen, vraagt om een sigaret, maar als ik hem er een aanbied wuift hij dat  plotseling weer weg.

Zijn collega komt net aanlopen. Nee, hij heeft niets gevraagd. We mogen verder reizen. Hij gebaart dat we haast moeten maken.

Photo: Niks gedaan, pawi, (c) 2015
Photo: Niks gedaan, pawi, (c) 2015

Een week later worden we opnieuw tot stilstand gemaand, ook alweer zo’n knappe man in een smetteloos uniform. Deze is wat dikker, iets jonger, en nog arroganter. Was de vorige nog met wat Oosterse humor gezegend, deze niet.

Daarna wil hij ook de papieren van de “Dwien” zien.

Dus toch voor een tweede keer aangehouden. Ditmaal worden we naar de zijkant van de weg gedirigeerd, moet het raampje open en is de agent van dienst van onderaf te zien. Zijn gave huid zie ik, zijn dikke kin, zijn mooie tanden. “Parlez-vous francais?” vraagt hij op autoritaire toon. “Oui monsieur”. Hij wil onze “papiers’ zien, nee, niet die, grijze! We hebben geen grijze, wel gele papieren. Ja die bedoelt hij. Zou  hij zelf wel Frans spreken? Als je “gris” voor “jaune” houdt, hm. Daarna wil hij ook de papieren van de “Dwien” zien. Hij mag het zelf aanwijzen omdat we Dwien niet verstaan. Hij blijkt de douanepapieren te bedoelen.

Als je naar Marokko reist met een auto, moet je die importeren via de douane, en bij vertrek weer exporteren. Daar zijn heel wat papieren voor nodig, en ook vaardigheden om zogenaamde helpers te vermijden. Vriendelijk lachen, leh sjukran (nee dank u), zodra er een vriendelijk lachende man aan het autoraampje verschijnt. Gekleed in een sjofel jasje met een leeg etiket aan een koordje om zijn hals. Dat etiket bewijst, hoopt hij, dat hij werkt bij de douane.

De douanepapieren worden overhandigd, gecontroleerd en in orde bevonden.

Sprak die vent nou slechter Frans dan wij? Dwien! Haha, wat een arrogantie om ons aan te houden met de vraag of we wel Frans spreken! Dwien! Hij kende niet eens het Franse woord voor douane. “Parlez-vous francais?” Oui monsieur, en beter dan u met uw Dwien.

Eenmaal terug in Nederland ontdekken we dat Dwien (Diwaan) het Arabische woord is voor Douane. Diwaan betekende aanvankelijk register, in het Perzisch. Daarna ging het ambtsvertrek, kanselarij, staatsraad betekenen. Toen het woord in het Arabisch werd overgenomen kreeg het ook de betekenis “tolkantoor:. En door verbastering via Spaans en Frans werd het douane. *)

Zo fout was het dus allemaal niet. Dwien, Diwaan. Diwan. Divan, Douane, het hangt allemaal samen. Eigenlijk zitten wij met ons Douane verder uit de richting.

*) Koffie, kaffer en katoen, Arabische woorden in het Nederlands. Marlies Philippa, Pantheon Boekhalde, Amsterdam 1989.

3. Het geheim van de arganolie

Het meisje Fakim is enthousiast bezig met het malen van argannoten. De eigenaresse van het complex en haar “zus” (die mogelijk de tweede vrouw is van haar man)  leiden ons rond. Moeilijk te doorgronden hoe de verhoudingen liggen, maar een van de vrouwen is duidelijk aan de leiding. Ze is klein, krachtig, draagt een djellaba, een hoofddoek, en heeft een doek voor haar mond. Haar zakenneus steekt boven de doek uit.

Foto: Winkel, by Pawi & Chaperon, 2015

Ik mag net doen alsof ik de gemalen noten in een machine, een oliepers, laat glijden. Voor de foto.

Geleidelijk aan wordt ons duidelijk dat we een beetje in de maling worden genomen, het is niet echt hier. Maar wel mooi. En vriendelijk. Fakim blijft me maar over de rug aaien als ze een fooitje van 10 dirham (1 euro) krijgt voor de foto die we mogen maken van haar zware werk.

Die kamelen daar beneden, die zijn eigenlijk aan het grazen op haar grond, daar kan ze later ook nog pacht voor vragen.

We krijgen alle vertrekken van het huis te zien, worden uitgenodigd voor de thee. Bovenop is een terras en tussen de kantelen door vertelt de oppervrouw – zo noem ik haar maar – over haar moeder, die eigenaar was van alle grond die we van hieruit kunnen zien. Die grond is nu onteigend. Maar ze is bezig met een rechtszaak om dat te herstellen. En ze heeft plannen met het grote huis: hier een restaurant, hier een keuken. Die kamelen daar beneden, die zijn eigenlijk aan het grazen op haar grond, daar kan ze later ook nog pacht voor vragen. Het verschil tussen dromedarissen en kamelen ziet ze niet. Mijn verhaal over hoe ik dat vroeger leerde: een dromedaris heeft één bult, een kameel heeft er twee, het interesseert haar niet. Het zijn allemaal kamelen, en deze zijn al bijna van haar. Ze voorziet me van een doek om mijn blote benen te bedekken. Had ikzelf natuurlijk ook aan kunnen denken, maar het bezoek aan deze arganolie-boerderij was niet vooraf gepland.

Arganolie is beroemd om de bijzondere smaak: nootachtig (het komt dan ook uit noten, die worden fijngemalen en geperst). Ook is de olie heel goed voor de huid, werkt erg goed tegen reumatische klachten en tegen hoofdpijn. Kijk, dan gaat het ergens op lijken.

We hebben heel veel geiten gezien, op alle momenten van de dag, maar geen enkele brakende geit.

In het begin van onze reis weten we niet wat ons overkomt, we kunnen zomaar tussen arganbomen overnachten. Ze geven overdag een prima bescherming tegen de zon. We zien geiten in de bomen klimmen om de noten te eten, ze varen er wel bij. Het gerucht dat de olie wordt gewonnen uit de poep van die geiten of uit hun braaksel kunnen we niet geloven. We hebben heel veel geiten gezien, op alle momenten van de dag, maar geen enkele brakende geit. En geen enkele herder waagt zich aan het breken van hun droge keutels. Hij laat ze lekker grazen, en als ze de boom in willen is het hem best.

Foto: Boom met Geit, by Pawi & Chaperon, 2015
Foto: Boom met Geit, by Pawi & Chaperon, 2015

Er staan miljoenen zo  niet miljarden arganbomen in het zuidwesten van Marokko. En het merendeel daarvan staat daar gewoon mooi te zijn. Hier en daar worden de noten van die boom benut voor het maken van olie. De geiten hebben de weg gewezen: dit is eetbaar. Een beetje klimmen en eten maar. Kijk uit voor de doornen, die zijn lang en scherp.

De traditionele manier van het maken van de olie, die wij dus te zien kregen als een soort theateropvoering, is bewerkelijk. De vraag naar arganolie nam toe, en er werden machines ontwikkeld om de productie te versnellen en te verhogen. Maar dan wel buiten Marokko. De kwaliteit nam af, en de Berbervrouwen, die de traditionele methode hadden vervolmaakt, werden ongewild gedegradeerd tot mensen die de zaden moesten aanleveren.

Zoubida Charrouf (foto van internet)
Zoubida Charrouf (foto van internet)

Ze richtten hun Coöperatieves Féminines d’huile d’Argan op. Waar de olie nog wel met de hand werd gemaakt en de kwaliteit kon worden gegarandeerd. De Marokkaanse overheid heeft de Berbervrouwen gesteund bij hun ontwikkeling van Coöperatieves Féminines. Ze werkte daarbij samen met de pleitbezorger prof. Zoubida Charrouf, universiteit van Rabat. Tegelijk werden landgoederen met arganbomen beschermd. Ze heten nu Arganeraies. Het gevolg is dat de vrouwen in aanzien stijgen, ze verdienen geld, kunnen opleidingen volgen. En ze hoeven niet meer thuis te blijven. De leerplicht in Marokko is tot 15 jaar, maar de helft van de Berberkinderen gaat niet naar school. Dat aantal neemt nu snel af.

In het winkeltje kopen we die doek, en vele flessen olie als souvenir voor alle achterblijvers. Wel laten we dat heerlijke mengseltje van noten, olie en honing staan. Ruikt heerlijk, smaakt goed, maar de tas is vol. De flessen zijn goed beschermd tegen breuk en lekken voor de lange reis die nog gaat volgen.

Winkel, foto Pawi & Chaperon, 2015
Winkel, foto Pawi & Chaperon, 2015

4. Zo iemand gun je alle goeds

“Mijn paard heet Coco, nee het is niet Coco Chanel”, zegt de gids met een brede grijns. Dan volgt een schaterlach. Voor een hengst is het een bijzondere naam. Hij legt zijn grap niet uit. Het witte paard heeft een doek om zijn oren, tegen de vliegen zegt de gids. Om iets te verbergen? vraag ik me af. Of om hem te beschermen tegen het verkeerslawaai? Toch een mode-attribuut?

Hier moet je zijn om een hengst te huren als je je merrie wilt laten dekken.

We zijn in de stad van de paarden. Meknes. Het centrum voor liefhebbers van Arabische volbloeden. Hier moet je zijn om een hengst te huren als je je merrie wilt laten dekken. Hier kun je de trainingen van de paarden zien. Coco is ook fel, maar onvergelijkbaar met de volbloeden: kleiner, smaller, minder nerveus.

4koets
Photo: Paard en Wagen, Pawi en Chaperon, 2016

Na een lange wandeling door de stad komen we terug en drinken koffie op een terras aan een groot plein. De oude gids die ons enkele uren geleden aansprak met het aanbod een tourtje door de stad te maken met paard en wagen, gaat een paar stoelen verder zitten. Zwijgend. Maar we begrijpen dat hij ons opwacht.

We lopen naar het voorste koppel, een jonge koetsier vraagt of we een rondrit willen en leidt ons vervolgens langs vier of vijf wagens naar die van de oude gids. Nonverbale communicatie, daar zijn ze blijkbaar sterk in. De oude heeft op een voor ons onmerkbare manier duidelijk gemaakt dat deze klanten voor hem zijn.

We maken kennis met Coco. We zeggen de gids dat we graag een tour willen maken en dat we al weten dat dat 120 dirham (12 euro) kost.

“Mijn naam is Hassan. Ik kan jullie rondrijden langs de zeven poorten, en zwijgend langs alle andere bezienswaardigheden rijden. Kost inderdaad 120 dirham. Maar ik kan jullie onderweg ook uitleg geven. Dat kost meer. In tegenstelling tot de anderen ben ik een officiële gids, spreek ik Frans, en ken ik de geschiedenis.”

Photo: c) pawi
Photo: Hassan, by Pawi en Chaperon, 2016

We zitten al in zijn calèche, een van de tien of twaalf uit de rij, en stemmen in met de door hem bedongen loonsverhoging. Hij verkoopt zich goed. Bovendien zouden we geen andere gids meer bereid vinden voor een tour, als we nu nog afzien van zijn diensten, de solidariteit onder de paardenmenners is groot. Onderweg blijkt dat hij het mennen van zijn Coco goed beheerst, dat hij de weg kent, en dat hij ook nog eens een verhalenverteller is.

Photo: Muur, by Pawi & Chaperon, 2016
Photo: Muur, by Pawi & Chaperon, 2016

Op het grote plein zijn er elke avond slangenbezweerders, verhalenvertellers, zwaardenslikkers en muzikanten. In de stad zelf zijn er schrijvers, die mensen helpen hun verhalen of brieven in schrift op te stellen. Iets minder dan de helft van de Marokkanen is niet in de gelegenheid geweest om te leren lezen en schrijven, maar verhalen en gezangen kennen ze allemaal. Tegenwoordig worden de Ecrivains Publics ook geraadpleegd om via computers formulieren in te vullen. Onze oude gids hoort helemaal thuis bij dit leven. Op zijn vrije dagen, als hij die al heeft, is hij waarschijnlijk verhalenverteller.

Photo: Bab dinges, by Pawi & Chaperon, 2016
Photo: Bab Mansour, by Pawi & Chaperon, 2016

De stad heeft zeven poorten en hij laat ze ons allemaal zien. Er is een grote muur om het oorspronkelijke stadje gebouwd, dat heeft Moulay Ismael laten doen door zijn 30.000 slaven, waaronder veelal christelijke krijgsgevangenen en vele negers uit zuidelijker landen. De muur is 43 kilometer lang, en meters dik. De mooiste poort is Bab Mansour. Bab is deur of poort.

Hij rijdt ons langs het project van de Moulay, de gigantische muur, de watervoorziening voor de tuinen, de graanschuren, de plek waar duizenden paarden gestald konden worden, het paleis dat nog maar voor een kwart is afgebouwd, maar zo al onvoorstelbaar groot, de poorten, de tuinen, het meer.

Waarschijnlijk is het zelfspot. Ik lach mee.

Als ik zeg dat het nogal megalomaan oogt grijnst de gids en schaterlacht alweer: “maar ik ben niet megalomaan hoor! “ Ik probeer zijn humor te begrijpen. Nee, hij is niet megalomaan. Hij ziet eruit alsof hij arm is. Waarschijnlijk is het zelfspot. Ik lach mee.

Photo: Bab Manour detail, by Pawi & Chaperon, 2016
Photo: Bab Manour detail, by Pawi & Chaperon, 2016

Van Moulay Ismael, deze overheerser uit de Alouitenstam, waartoe ook de huidige koning van Marokko behoort, is bekend dat hij minstens 888 kinderen verwekte. Dat is serieus bestudeerd door serieuze wetenschappers. Het blijkt te kunnen met zijn aantal vrouwen en bijvrouwen. De Moulay leefde van 1672 tot 1727 en wilde een stad laten bouwen die zijn gelijke niet kende, met een paleis dat groter en mooier was dan het Paleis van Versailles. Er waren in die tijd veelvuldige economische en politieke contacten tussen Noord Afrika en Europa.

De gids vertelt hoe de Moulay een aanzoek deed aan een Franse prinses, of liever gezegd haar vader vroeg om haar hand. Hij liet dat doen door een koerier en gaf hem een kostbare ring mee. De vader weigerde, de koerier overhandigde de ring terug aan Ismael, die hem meteen in het water gooide en vervolgens de boodschapper onthoofdde. Hassan grijnst, maakt een gebaar van het mes door de keel, en schaterlacht alweer.

Die Lodewijk kon er wat van, met vrouwen, minnaressen, concubines …

Dit verhaal gaat over de Zonnekoning, Louis Quatorze, Lodewijk de Veertiende. Daar hadden we al over gelezen, maar nog niet in deze vertelling gehoord. Die Lodewijk kon er wat van, met vrouwen, minnaressen, concubines, hij schonk ze allemaal kinderen, en hij bleef voor ze zorgen. Dat wil zeggen, zorgen dat ze goed trouwden. Die Ismael paste niet in zijn plannen. Marie Anne van Bourbon, een van de dochters van Louis XIV en zijn Louise de La Vallière, buitenechtelijke dochter en lieveling van haar vader, trouwde op 16 jarige leeftijd met een neef, en Ismael kreeg het nakijken.

De gids rijdt ons nu door een lange ommuurde straat. Hier mogen geen auto’s komen, maar hij met paard en wagen wel. Hij vertelt dat we nu rijden door de Rue des Morts, de straat van de doden.

“Als je door die poort komt, daar aan het einde van deze weg, is je leven voorbij. Kom je binnen door de poort, dan bleef je hier om te werken aan het megalomane project, en je stierf door uitputting. Of je liep de poort uit, keerde je rug toe aan dit slavenbestaan. Dan stierf je sneller, je werd gedood. Niemand verliet deze straat levend in de 18e eeuw.”

En weer die schaterlach van Hassan. Hij grijnst, hij leeft, hij weet hoe het werkt. Hij begeleidt ons nog naar boven, naar het dakterras van het restaurant waar we eerder koffie dronken. Hij eet niet mee. Hij is tevreden met zijn tipgeld.

Zo iemand gun je alle goeds.

4legeweg
Photo: Lege weg, by Pawi & Chaperon, 2016

5. Een zweepje voor de meeuwen

Het is van alle tijden, het verschil tussen arm en rijk, tussen onderdaan en heerser, tussen sappelaar en bon-vivant. Ook in het Marokko van nu. Veel zichtbaarder dan bijvoorbeeld in Nederland.

Iedereen wil wat verdienen. Dat is logisch.

We zien geen bedelaars. Wel veel armoede. En misschien daarmee samenhangend ook veel behulpzaamheid. We ervaren geen jaloezie, wel maken mensen slim gebruik van onze nieuwsgierigheid om er wat aan te verdienen. Iedereen wil wat verdienen. Dat is logisch. En in Marokko doen ze er wat voor.

Hieronder een paar voorbeelden van hoe de mensen hun geld verdienen, op het land, in de stad, bij de toeristen, aan de kust.

Op het land

5.boermetsikkel
Photo: Boer met sikkel, by Pawi & Chaperon, 2016

Ploegen gaat in de rijkere gebieden – die zijn er ook – met een machine die wordt gedeeld door verschillende boeren. Veel vaker nog gaat het met een houten ploeg met een ijzeren voor, getrokken door een os, waarbij de ezel de gemaakte voren wat intrapt.  Zaaien gaat met de hand. Oogsten met een eenvoudige sikkel, en soms ook met de hand. Vaak zie je hele families het graan snijden, en stapelen in mooie bergjes. Soms doet iemand het in zijn eentje. De oogst is voor hem. Boeren hoeven geen belasting te betalen, dus een beetje boer houdt zijn hoofd boven water met zijn stukje grond. [tekst gaat onder foto’s door]

Photo: Hooiwagen by Pawi & Chaperon, 2016
Photo: Hooiwagen by Pawi & Chaperon, 2016

Je helpt elkaar ook door het zo hoog mogelijk opstapelen van hooi. Eén wagen laten rijden kost minder dan twee.

In de stad

Photo: Leerbewerker, by Pawi & Chaperon, 2016
Photo: Leerbewerker, by Pawi & Chaperon, 2016

De leerlooier werkt in groepsverband. Huiden worden geschoond, gewassen, gelooid, gekleurd. Er zijn veel mensen tegelijkertijd bezig in de verschillende tobbes. Het stinkt, maar het schijnt goed te betalen. Misschien wen je ook aan die stank, we zien dat er veel mensen vlak langs het looiersterrein wonen. Ze verkopen het leer aan inkopers, die het later als tassen en sloffen weer doorverkopen.

Photo: Lege flessen, by Pawi & Chaperon, 2016
Photo: Lege flessen, by Pawi & Chaperon, 2016

Hergebruik is een goede gewoonte. Lege waterbidonnen, eigenlijk alle lege plastic flessen, worden verzameld om daarna een tweede of derde leven te krijgen. Niet in de vuilnisbak doen, dat is alleen maar meer werk voor de tweedehands-plasticflessenhandelaar. Zet hem er netjes naast.

Bij de toeristen

Photo: Springende muzikant, by Pawi & Chaperon, 2016
Photo: Springende muzikant, by Pawi & Chaperon, 2016

Wat bijverdienen met muziek. En een sprongetje maken om de toeristen aan het lachen te krijgen. Ook als je ruim zeventig bent en met je kleinzoon een optreden verzorgt.

Photo: Rennende muzikant, by Pawi & Chaperon, 2016
Photo: Rennende muzikant, by Pawi & Chaperon, 2016

En als je ziet dat je wordt gefotografeerd tijdens je optreden, ren je af op de fotograaf om een kleine bijdrage te vragen. En als je talent meer ligt bij mutsen breien: doen!

Photo: Mutsenmaker, by Pawi & Chaperon, 2016
Photo: Mutsenmaker, by Pawi & Chaperon, 2016

Aan de kust

Photo: Man met zweepje, by Pawi & Chaperon, 2016
Photo: Man met zweepje, by Pawi & Chaperon, 2016

Hier eet iemand van twee walletjes. Hij bewaakt tegen betaling de visvangst van die ochtend door meeuwen weg te jagen met zijn zweepje. En vraagt een kleine bijdrage voor de foto die van hem wordt genomen. Beet, vanzelfsprekend.

6. Stoppen voor de zeevlam

Het enige verkeersbord dat we vaak zien en dat nergens in Marokko in het Frans wordt ondertiteld is het stopbord. Hier staat in het Arabisch: Qif. Of Qaf. Te vertalen met STOP.

marokko reisverhaal
Photo: Pawi & Chaperon, 2016, Stop!

Vreemd genoeg staat dit bord op een plek waar iedereen uit zichzelf al zou stoppen, boven aan een helling en op de rand van de kust. Degenen die over het pad langs de kust lopen, wat schoolkinderen, een enkele boer, die zie je als automobilist al van verre aankomen, en zij jou ook.

Het blijkt een gouden advies. Hier stoppen. Vanaf hier verder lopen.

Kijken.

Dit zien we als we over de rand kijken.

Zeevlam.

 

Ook wel zeemist genoemd. Een verschijnsel dat we ook in Nederland wel kennen, plots optredende mist vanuit de zee. Maar zoals hier hebben we het nooit zo goed in beeld gehad. Het doet zich voor als de lucht warmer is dan het water.

Eenmaal terug in Europa zien we dit tafereel in Tarifa als een saluut aan Marokko, dat je met enige goede wil, een bril of een verrekijker, vanuit hier kunt zien liggen.

reisverhaal marokko
Photo: Pawi & Chaperon, 2016, saluut aan Marokko

Bronnen:

  • Internet
  • Marokko, reisgids National Geographic
  • Morocco, Baedeker
  • Morocco Handbook, Julius Honno & Justin McGuinness

Dit feuilleton “Een sluier los in de wind”, is geschreven door Pawi. 

Van dezelfde schrijfster: “Veel lieve kinderen”. 

Advertenties

Auteur: Bas van Vuren

Schrijver. Rijmer. Kijker. Open en nieuwgierig. Kent veel beroemde mensen.

180 thoughts on “Een sluier los in de wind”

  1. Ha die Afzender, het is dan toch weer eens gelukt! 😀

    Mocht je technische raad nodig hebben, je weet me te vinden (schrijf naar apie@apiedapie.com en het komt allemaal goed).

    Wat wij kunnen doen is: handige tips voor het inloggen, ook qua pseudo (Afzender in plaats van flappek) en plaatje (mooie hond!).

    Maar ook achteraf kunnen wij allerlei dingen op verzoek corrigeren, zoals verkeerde avatars, of links naar echte emailadressen of Facebookprofielen.

    Verder halen wij heel sporadisch op verzoek van een reageerder weleens een (deel van een) reactie van de reageerder zelve weg, dit vooral als er te persoonlijke dingen werden gedeeld, al dan niet in benevelde toestand.

    Wij doen dit allemaal onder het motto: wij zijn er voor u. Ja, origineel hoeft zo’n motto niet te zijn, dat is de inhoud van het blog al.

    Liked by 1 persoon

  2. Ha Flapp! Veel plezier ermee. Het is me een raadsel hoe je internet uit de lucht kunt plukken in een berghut, maar je doet het toch maar. Misschien geïnspireerd door de video voor de zondag van HR?

    Like

  3. @Afzender!
    Kijk nu eens, jij hier! Even doorbijten, je krijgt het heus wel onder de knie. Zelfs jij kan dat gedaan krijgen.

    Like

  4. Lieve Fräulein Windsor, Kwam op de berg een bekende tegen. Lezen is het niet geworden maar de schaps was koud. Ga weer terug naar de bierpomp

    Like

  5. Mooi pawi, ik zie het voor me, oogsten met een sikkel, hooien, muziek maken en er sprongetjes er bij maken, SM-meeuwen… Mooie foto’s ook!

    Liked by 1 persoon

  6. Dank aan de blogbaas voor het publiceren en vormgeven.
    Deze aflevering bevat wel erg veel foto’s, weet ik.
    De volgende en laatste aflevering minder. Maar ik beloof je dat daar de allermooiste foto bij is van de hele reeks.

    Nee, geen buikdanseres of zwaardenslikker. Gewoon mooie natuur.

    Liked by 1 persoon

  7. En wat een mooi beroep moet dat zijn. Lekker op je kont zitten en met een zweepje meeuwen wegjagen. Zouden ze op de Dam met duiven kunnen doen. Ideetje?

    Like

  8. Mooi verslag en mooie foto’s, pawi. Wat een wereld. En op de dam zouden ze ook met een zweepje moeten gaan zitten, Apie. Om de mensen weg te jagen.

    Liked by 1 persoon

  9. pawi, ik heb je totale verhaal tot nu toe in één keer gelezen en besef dat ik een hoop gemist heb toen ik in 2000, vlak na mijn studie, in mijn eentje een reis door Marokko gemaakt heb. Misschien kwam het doordat ik alleen reisde, maar het was geen succes. Voelde mezelf er niet erg prettig bij. Maar uit jouw verhaal blijkt hoe je ervan genoten hebt.
    En wat een prachtige foto’s allemaal.

    Liked by 1 persoon

  10. Dank voor de reacties allemaal.

    En Indra: wat een ondernemende geest om in je eentje door Marokko te gaan reizen! Je was nog bloedjonger dan nu, kan ik wel zeggen. Hoe heb je je verweerd tegen opdringerige mannen/gidsen/taxichauffeurs?

    In een reisboekje wordt geadviseerd om te zeggen dat je komt voor ornithologie. Of voor de architectuur. Dan zou je ze zo kwijt zijn. Vrouwelijke nerds, daar houden ze niet van, zo gaat het verhaal.

    Liked by 1 persoon

  11. pawi, het vervelende van toen (en nu waarschijnlijk helemaal) was dat je als alleenstaande reizende vrouw (en dan ook nog met de verkeerde huidskleur!) vooral op luchthavens zeer argwanend bekeken werd. M’n bagage werd echt binnenste buiten gekeerd. En letterlijk alles werd onderzocht.
    En inderdaad werd ik vaak hinderlijk benaderd, zeker door verkopers als ik eens even rustig op een strandje wilde zitten. Was niet fijn.

    Like

  12. Ik zou zeggen: doe het nog eens een keertje over. Zestien jaar verder, wiser and sadder, het is de moeite waard.
    Nu de Koning van Marokko een tripje heeft gemaakt naar Nederland, zou het een mooie tegenzet zijn van jou.

    Like

  13. Prachtige foto’s Pawi, die dansende man schakelt zomaar de zwaartekracht uit en doet aan levitatie.
    Knap om juist dat moment vast te leggen in dit boeiende reisverhaal.

    Like

  14. @ Indra,

    Dat ‘hinderlijk benaderen’ is een bekend fenomeen in de Maghreb, al jaren, dat is een ingesleten patroon dat daar geldt zonder aanzien des persoons, qua kleur of ander uiterlijk kenmerk.

    Je wordt beschouwd als een wandelende portemonnee die daar uitgeschud moet worden, terecht of ten onrechte, daar verschillen de meningen over.

    Tunesia vond ik jaren geleden het meest seculiere en tolerante land, vol kunstschatten en ook laicite was daar heel normaal.

    Helaas de luiken zijn weer dicht na de aanslagen.

    Like

  15. Nou beste APD,

    Dat Christen zijn is nog niet zo aan de orde in dat moslimland waar Allah huishoudt en zijn zinnen maar doorzet.

    Like

  16. Bedankt voor het mooie verslag pawi! Een uurtje geleden moest ik in een klein stadje in Marokko de heuvel op met nogal zware bepakking en ik wist niet precies waar ik moest zijn. Spontaan bood een Marokkaan aan om mijn koffer te dragen en de weg te wijzen. Dit bespaarde mij een hoop tijd en ellende en hij was heel blij met de fooi die ik hem gaf.

    Like

  17. Wat een wantrouwen!

    Van de schoolmeester in een van de vorige afleveringen hoorden we wat ze daar denken over de jongens (het woord kutmarokkanen kende hij niet en dat heb ik zo gelaten). “Die jongens gaan naar Europa om de moderniteit en de luxe, en wat doen ze? Ze komen opeens op voor Middeleeuwse ideeën!” Hij vond het maar niks. En veel mensen die we spraken denken er net zo over.

    Een fooi geven in Marokko is als centjes uitdelen. Een brood kost tien eurocent, dus een fooi voor twee broden is al aardig, voor tien broden (een euro) draagt iemand je koffer en voor twintig broden (twee euro) wijst hij je de weg.

    Dat geeft tegelijk groen licht voor het opzeggen van het contract met Marokko waar het de bijstandsuitkeringen betreft natuurlijk. En al die andere op Nederlandse maatstaven geschoeide uitkeringen.

    Like

  18. Die koffer krijg je nog wel eens terug, Bertje. Daar kun je op vertrouwen.
    Kijk er wel eerst in voor je hem terug laat sjouwen.

    En verder is het “when in Maroc, do as the Moroccans do”, dus wees beleefd en voorkomend, deel sigaretten uit, en fooien. En bedenk dat je met een fooi van één euro iemand verzekert van tien broden. Tien!

    Like

  19. Laicitié , Klare taal, moet daar nog komen.
    Mooi woord, mooi principe, nog vrijwel nergens echt van kracht…

    Like

  20. Ja Bertje. Er zaten ooievaars die voor een levendig accent zorgden. Vooral de mozaïeken die ze niet hebben gesloopt toentertijd, vond ik interessant. Eentje met een soort Dik Trom, omgekeerd zittend op zijn dier. Ook gezien?

    Like

  21. Die heb ik gemist geloof ik. Het is daar ook zo groot. Morgen ga ik er weer heen (entree is 1 euro 😉 Ik zal er goed op letten.

    Like

  22. Ben je echt daar nu? Spannend! Neem de tijd om het allemaal te zien. Ik zou zo met je mee willen kuieren.

    Like

  23. pawi, ja echt in Moulay Idriss tussen de bedevaarders. 5 keer Moulay Idriss telt voor 1 keer Mekka geloof ik. Bijna geen toeristen hier.

    Luv, het is voor mij de eerste keer in Marokko. Heel mooi maar soms wel vreemd dus alle advies van pawi is welkom.

    Like

  24. Zerhoun Belle Vue ligt daar dichtbij. De man die het landgoed beheert is hoffelijk en altoos treurend om de geliefde die hem heeft verlaten, met medenemen van de wasmachine. Hij schenkt elke ochtend versgezette thee aan zijn gasten.

    Neem vooral de bus naar Meknes! Doen de boeren en hun vrouwen ook, en verrassend genoeg behandelen ze toeristen als gasten. Een oude man stond op om mij zijn zitplaats te bieden, wat een eer!

    Like

  25. Mooi plekkie hoor, de Mont Michel maar dan zonder water. Niks mis mee en een stuk intiemer dan Mekka (vroeger mocht je er als Westerse toerist niet komen, althans niet overnachten):

    En die camping ziet er ook best gezellig uit!!

    Like

  26. Nu was een deel van de stad M.Idriss wel open voor toeristen, maar je mag lang niet overal komen. We hebben het uit de verte bewonderd. Ook mooi. Ongeveer zoals op de foto, maar dan in een ander perspectief, namelijk van onderaf.

    Like

  27. pawi, de mozaiek van Dik Trom is “de acrobaat”‘, Ik heb het deze middag speciaal voor jou even geverifieerd rodewangen-icoontje . Je kan het vinden als je even acrobat volubilis googelt.

    Like

  28. Voor onze jongere kijkers (met excuses voor de achtergrond, maar ja, ’t is wikipedia he, da’s grappig en een gegeven paard ezel mag je niet in de mond bek proberen te kijken, zeker niet als je er achterstevoren op zit):

    Bron: wikidinges again.

    Like

  29. Ezel.

    Nee dat is niet persoonlijk bedoeld, maar Dik zat op een ezel. Net als die acrobaat in Volubilis.

    Leuk dat we nu naar dezelfde dingen hebben gekeken, Bertje. Die rodewangen heb je van het terugklimmen misschien? Of is het nu erg heet onder je voeten en daarboven?

    Like

  30. In de oude medina van Fes, pawi. Vlak bij een grote moskee, dus het ochtendgebed om 5 uur kwam heel goed door in mijn bovenkamertje van een riad. Waarom verschuiven ze dat gebed niet naar 8 uur of zo? moppericoontje

    Like

  31. In mijn bovenkamertje! 😆
    Even dacht ik aan zelfspot, maar nu klaag je als een doorgewinterde toerist. Jij mag je om vijf uur ’s ochtends nog even omdraaien in bed, denk daar maar eens aan. En wie weet zingt de imam gewoon goed.

    Ik heb wel eens meegemaakt dat er een vader en zoon tegen elkaar op zongen vanaf verschillende minaretten. Dat was op het platteland, in Fez zullen ze dat niet zo gauw doen. Het was onvergetelijk mooi.

    Liked by 1 persoon

  32. pawi, het was wel een beetje zelfspottend bedoeld, Ik weet ook wel dat verschuiven naar een christelijk uur niet kan, en bovendien is het inderdaad mooi.

    #bertje zit morgen in Meknes, insh’Allah

    Like

  33. Ik wist het eigenlijk wel, het moppericoontje had me moeten waarschuwen.
    Meknes. De stad van de paarden. En van die megalomane Ismael.

    Tip: weiger de gids die je door de stad wil leiden, ga op eigen houtje alles zien, de ecrivains public , de schoenmakers, de zadelmakers, de kleermakers. En neem na deze lange trip door de binnenstad alsnog een rondrit met paard en wagen.

    Like

  34. Op het net is de ongekuiste versie te zien. Pamela Windsor vraagt daar naar Pindakaas en Goudse stroopwafels. Die hebben ze daar niet.
    Er zijn onder FB friends plaatjess, die de kiekjes (met copyright hoe verzin je het) snel doen vergeten.
    Het reis verslag kan integraal in de gehaktmolen, daarna schoonmaken met lysol.

    Like

  35. Hm, Anders toch! Geen prettige reactie, maar het is toegestaan om je laatdunkend over de kwaliteit van artikelen of foto’s uit te laten, zolang je maar niet op de persoon speelt. Dat hoort nu eenmaal bij het publiceren, zeker op het internet.

    Het wordt tijd dat ik deel 2 van Anders in Wonderland ga plaatsen, je klinkt chagrijnig. De reden dat het zo lang duurt is dat het voor mij een hoop extra werk is, omdat je halverwege gestopt bent met het geven van aanwijzingen. Ik moet het zelf maar uitzoeken, afwegingen maken, gevoelens laten spelen … maar daarmee … wordt het een selectie van jou en mij en niet, zoals de bedoeling was, jouw persoonlijke wonderland. En ik heb daar helegaar geen zin an 🙂 Enfin, we zien wel. Ooit komt er een vervolg, wellicht zelfs nog voor de tuinenspecial. Houd moed, houd vol. En probeer goedgehumeurd te blijven.

    Like

  36. En voor al diegenen die niet naar het Songfestival kijken, geniet hier van het zesde en laatste deel van Pawi’s Sluier los in de wind, waarin ze stoppen voor de unieke zeevlam in Marokko.

    Like

  37. Mooi woord pawi : zeevlam , ik heb die zeevlam ook ooit gezien ergens in Tunesie dacht ik.

    We wachten weer op een nieuw verhaal..
    Songfestival is voor mij niet weggelegd.

    Terzijde , maar wel van belang.
    Overigens ben ik heel blij dat onze Omar Ebru heelhuids aan haar dictator is ontsnapt, verder hoop ik dat zij haar prachtige Nederlands hier weer in volle glorie kan spreken als voorbeeld voor haar landgenoten.

    Liked by 1 persoon

  38. Dank voor de reacties. En de blogmaster voor de opmaak van dit slotverhaaltje.

    Het gaat nu vooral om de foto’s. Die foto in de rechter bovenhoek laat het ontstaan van het verschijnsel goed zien. Als je erop klikt krijg je een vergroting te zien.

    Zou zo weer terug willen. Maar nu eerst een reis naar de Zwarte Zee.

    Liked by 1 persoon

  39. Prachtig pawi. Je kan het zo mooi beschrijven.
    Mooie foto’s.

    Ach, Tarifa… ik zocht de foto van mijn avatar op, gemaakt tijdens de vakantie die we vierden in het mooie Tarifa, een uitstapje maakten naar Gibraltar…
    Dacht dat het in 2012 was, maar dat was in 2010.
    En we op de terugreis een tussenstop maakten bij Parijs: LaLu!
    Wat vliegt de tijd.

    Liked by 2 people

  40. Pawi,
    Mooie serie reisverslagen. Prachtig land met veel aardige mensen. Ik bewaar de beste herinneringen aan een georganiseerde Cycletours fiets/kampeervakantie aan de oostkant van het Atlasgebergte in 2002.
    Ik zie op internet dat die reis nog steeds wordt georganiseerd door Cycletours maar verkocht door Sawadee. https://www.sawadee.nl/fietsvakanties/midden-oosten-en-noord-afrika/marokko/ctmrw-rondreis-woestijnreis/#ctmrw.
    Warm aanbevolen.

    Liked by 1 persoon

  41. Wat vliegt de tijd, wat je zegt Ilona! Deze reis is alweer een jaar geleden gemaakt. Op de heen- en terugweg wel door Parijs maar ditmaal niet langs lummel geweest.

    MK, de chaperon fietst maar vliegt niet, en ik vlieg wel maar fiets niet. En toch komen we weleens ergens. Ziet er overigens aantrekkelijk uit voor een vliegende fietser, zo’n rit door Marokko.

    Over welke LP gaat het, bmmb?

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s